रोपनी, आना, बिघा र कट्ठा
नेपालमा जग्गाको क्षेत्रफल नाप्ने दुई परम्परागत प्रणाली छन्। काठमाडौं उपत्यका र पहाडी तथा हिमाली जिल्लामा रोपनी, आना, पैसा र दाम चल्छ। तराईका जिल्लामा बिघा, कट्ठा र धुर चल्छ। जग्गाधनी प्रमाणपुर्जा (लालपुर्जा) र नापी नक्सामा क्षेत्रफल यीमध्ये एउटा प्रणालीमा लेखिन्छ, तर आर्किटेक्ट, बैंक र नगरपालिकाले प्रायः वर्गफुट वा वर्गमिटरमा काम गर्छन्।
पहाडी प्रणालीमा १ रोपनी = १६ आना, १ आना = ४ पैसा र १ पैसा = ४ दाम हुन्छ, त्यसैले १ रोपनी = ६४ पैसा = २५६ दाम। एक आना १८.५ फुट × १८.५ फुटको वर्ग, अर्थात् ३४२.२५ वर्गफुट हो, त्यसैले १ रोपनी ५,४७६ वर्गफुट (७४ फुट × ७४ फुट) हुन्छ। तराई प्रणालीमा १ बिघा = २० कट्ठा र १ कट्ठा = २० धुर, त्यसैले १ बिघा = ४०० धुर = ७२,९०० वर्गफुट (२७० फुट × २७० फुट)। १ कट्ठा ३,६४५ वर्गफुट र १ धुर १८२.२५ वर्गफुट हो।
रूपान्तरण कसरी हुन्छ
दुवै प्रणाली वर्गफुटमा ठ्याक्कै परिभाषित छन्, त्यसैले यो उपकरणले पहिले हरेक अङ्कलाई वर्गफुटमा बदल्छ र त्यसपछि हरेक एकाइको नापले भाग गर्छ। वर्गमिटरका लागि १ फुट = ०.३०४८ मिटर ठ्याक्कै लिइन्छ, त्यसैले १ वर्गफुट = ०.०९२९०३०४ वर्गमिटर र १ रोपनी = ५०८.७३७ वर्गमिटर।
उदाहरण: २-४-०-० अर्थात् २ रोपनी ४ आना लेखिएको जग्गा। २ × ५,४७६ + ४ × ३४२.२५ = १०,९५२ + १,३६९ = १२,३२१ वर्गफुट। वर्गमिटरमा १२,३२१ × ०.०९२९०३०४ = १,१४४.६६ वर्गमिटर। तराई प्रणालीमा १२,३२१ ÷ १८२.२५ = ६७.६० धुर, अर्थात् ३ कट्ठा ७.६ धुर, जसलाई ०-३-७.६ लेखिन्छ।
संयुक्त नतिजा ठूलो एकाइबाट सुरु गरी हाइफनले छुट्याएर लेखिन्छ: ७-१५-१-२.९१ भनेको ७ रोपनी, १५ आना, १ पैसा र २.९१ दाम हो। दशमलव अन्तिम एकाइमा मात्र हुन्छ, दुई स्थानसम्म।
कहाँ काम लाग्छ
नगरपालिकाको मापदण्डअनुसार ग्राउन्ड कभरेज र फ्लोर एरिया रेसियो जाँच्न तथा नक्सा पासका लागि इन्जिनियरलाई वर्गफुट वा वर्गमिटरमा क्षेत्रफल चाहिन्छ। किन्ने र दलालले प्रति आना वा प्रति कट्ठा मूल्य तुलना गर्छन्, बैंकले लालपुर्जाको क्षेत्रफलबाट धितो मूल्याङ्कन गर्छ, र अंशबन्डा गर्दा हरेक भाग फेरि स्थानीय एकाइमा लेख्नुपर्छ।
सामान्य गल्ती
पहाडी र तराई प्रणाली मिसाउनु: १ रोपनी करिब १.५ कट्ठा हो, १ कट्ठा होइन। भारत वा बंगलादेशको कट्ठालाई नेपाली कट्ठा ठान्नु: कट्ठाको नाप ठाउँअनुसार फरक हुन्छ, बंगलादेशमा १ कट्ठा ७२० वर्गफुट मानिन्छ। दशमलव आनालाई पैसा ठान्नु: ४.५ आना भनेको ४ आना २ पैसा हो, ४ आना ५ पैसा होइन। १ रोपनीलाई ५०८.७३७ को सट्टा ५०८.७२ वर्गमिटर मान्नु, जसले ठूलो जग्गामा फरक बढाउँछ।
लालपुर्जामा लेखिएको क्षेत्रफल नै कानुनी क्षेत्रफल हो। नयाँ नापीमा फरक आउन सक्छ, र जमिनमा नापेको क्षेत्रफल प्रमाणपुर्जासँग विरलै ठ्याक्कै मिल्छ।